Büyük patlamanın sırrı 6 ay sonra çözülecek
Bilim — editor teknolodi Mart 31, 2010 10:06Avrupa Nükleer AraÅŸtırma Merkezi’nde (CERN) görevli Türk araÅŸtırmacı Dr. Bilge Demirköz, evrenin oluÅŸum sırlarını ortaya çıkarması beklenen ve dün en yüksek enerjinin açığa çıkarıldığı ”Büyük Hadron Çarpıştırıcısı” deneyine iliÅŸkin, ”Bu deney baÅŸladıktan 6 ay sonra bizden yeni fizik buluÅŸlarını bekleyebilirsiniz” dedi.
Demirköz, dün CERN’deki deneyle ilgili izlenimlerini ve bilimsel geliÅŸmeleri AA muhabirine anlattı.
Barselona Ãœniversitesi Fizik Bölümünde AraÅŸtırma Görevlisi olan Dr. Demirköz, Oxford Ãœniversitesi’nde CERN’deki 4 deney setinden biri olan Atlas detektörünün iç yapımında çalıştığını, doktora sonrasında ise iki yıl CERN’de görev yaptığını anlattı.
Deneyde şu an itibariyle, saniyede toplamda 80-90 çarpışma yaşandığını ve deneyin saniyede 40 milyon çarpışmaya çıkmasının öngörüldüğünü anlatan Demirköz, deneyin amaçlarına ilişkin şöyle konuştu:
”Yerçekimi ve elektromanyetik kanunları gibi fizik kanunları bilim insanları tarafından bilinen kanunlar. Fakat son 50 yılda gördük ki yüksek enerjilerde fizik kanunları farklı çalışıyor. Evren baÅŸlangıcında sıcak ve yoÄŸun bir ortamda oluÅŸmuÅŸ. Ä°ÅŸte biz de evrenin çok yoÄŸun enerji ve sıcak bir yerde oluÅŸtuÄŸunu bildiÄŸimizden buradaki deneyi evrenin yapıtaşı olup, burada çarpıştırdığımız ufacık protonlar için büyük patlamaya benzetebiliriz.
Büyük patlama sırasındaki fizik kanunlarının şu an etrafımızda gördüğümüz fizik kanunlarından farklı olduğunu biliyoruz. Bu nedenle bu fizik kanunlarını anlamak istiyoruz. Mesela biz şu anda üç boyutta yaşıyoruz. Artı bir boyut olarak zamanı koyduğumuzda 4 boyuta çıkabilir. Ama daha yüksek boyutlarda yaşıyor olabiliriz. Fakat farkında olmayabiliriz. Görmediğimiz boyutlar olabilir. Bu da evrenin sırrı olabilir.
Bu boyutları ÅŸu anki doÄŸada deÄŸil ama yüksek enerjilerde görme ihtimalimiz artıyor. Mesela burada bulmaya çalıştığımız olaylardan bir tanesi ekstra boyutların izini bulabilmek. Tüm maddeye kütlesini verdiÄŸini düşündüğümüz ‘Higgs’ parçacığını bulmaya çalışıyoruz. Bunun olduÄŸunu tahmin ediyoruz ve varsa bulmak istiyoruz.”
-”DÃœNYA REKORU KIRILDI”-
CERN’de halen deney verilerinin analizinde çalıştığını dile getiren Demirköz, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nın 10 Eylül 2008′de en düşük enerjide çalıştırıldığını ve 19 Eylül’de ise hızlandırıcıda bir arıza olduÄŸunu anımsattı.
Demirköz, dün yapılan deneyde yerin 100 metre altındaki 27 kilometrelik tünelde iki proton huzmesinin 7 trilyon elektron volt enerjiyle ışık hızına çok yakın bir hızla çarpıştırıldığını belirterek, şöyle konuştu:
”Deneyde, çarpıştırıcıdaki parçacıkların göreceli kütleleri arttırıldı ve bu nedenle de bu parçacıkların enerjileri arttı. Normalde 10 Eylül’de çalıştırıldığında bu proton parçacığının enerjisi sabit kütlelerinin 450 katında idi. Dünkü deneyde ise olduklarından 3 bin 500 kat daha kütleli hissederek hareket ettiler ve ÅŸu ana kadarki en büyük enerji açığa çıkarıldı. Dünya rekorunu kırdık. Bundan önce yapılan çarpıştırmaların 3 katı kadar enerji açığa çıktı.”
Deneyle birlikte veri akışının çok hızlandığını da dile getiren Demirköz, ”Burada detektörler saniyede 40 milyon kez veri alabiliyor. Bunu bir fotoÄŸraf makinesine benzetebiliriz. Bundan da büyük miktarda veri ortaya çıkıyor. Buradan çıkan veriler de dünya ile eÅŸ zamanlı olarak Türkiye’ye de yolluyoruz. Bu enerji seviyesi yeni fizik buluÅŸlarının önünü açan kapı. Burada bu deneyden itibaren bizden yeni fizik buluÅŸlarını 6 ay sonra bekleyebilirsiniz. Ben bu deneyin bu enerji seviyelerinde doÄŸanın bize daha önce hiç vermediÄŸi ÅŸeyleri vereceÄŸini düşünüyorum” diye konuÅŸtu.
Demirköz, elde edilen enerjiyle 18-24 ay arasında veriler elde edeceklerini bildirerek, daha sonra hızlandırıcının bazı parçalarının yenilenerek üst teknolojiye çıkarılacağını belirtti. Demirköz, daha sonra deneye tekrar başlayacaklarını ve şu anki enerjinin de üst seviyelerine çıkacaklarını söyledi.
Demirköz, deneyde kara deliklerin oluşumuna ilişkin ise şöyle konuştu:
”Bu enerjiyle oluÅŸsaydı, kara delikler zaten oluÅŸmuÅŸtu. Deneyde bir çeÅŸit kara delik çıkması mümkün ama onun adı aslında kara delik deÄŸil, mini kara delik. Bunlar mikroskopik boyutlarda bizim anladığımız ÅŸekilde evreni ve yıldızları yutan kara deliklerden çok farklı. OluÅŸup yok olabilen çok hızlı parçacıkların özellikleri. Halkımız korkmasın, bugünkü güçte kara delikler anlaşılan anlamda oluÅŸmadı ve zaten oluÅŸamazdı.”
-”CERN’E ÃœYELÄ°K TÃœRKÄ°YE’NÄ°N PRESTÄ°JÄ°”-
CERN’de 100′e yakın bilim insanının bulunduÄŸunu, Türkiye’den bilim insanlarının ise bir takım deneylere katılabildiÄŸini anımsatan Demirçöz, ÅŸunları kaydetti:
”CERN’e üye olmadığından Türkiye’den özel sektör CERN’den ihale alamıyor. Biliyoruz ki CERN’den ihale alan ÅŸirketler çok hızlı büyüyor. Küçük ölçekli olanlar deÄŸerini yıllar içinde 3′e katlıyor.
CERN’e üye olursa Türkiye yılda 20-30 milyon Ä°sviçre frangı ödeyecek. Ancak bu miktarın yarısı zaten Türk ÅŸirketlerine ihalelerle geri dönecek. Bu nedenle Türkiye için CERN’e üye olmak ÅŸanstır ve prestij meselesidir.”
